Chỉ một thao tác sai, chứng cứ "vàng" có thể trở thành vô giá trị!
Trong thời đại số, phần lớn các giao dịch, thỏa thuận và trao đổi đều diễn ra trên điện thoại hoặc máy tính.
Người vay tiền nhắn tin qua Zalo. Khách hàng đặt cọc mua đất qua Messenger. Đối tác xác nhận công nợ qua Email. Chủ nhà lắp camera giám sát. Vợ chồng trao đổi về tài sản chung qua ứng dụng nhắn tin... Khi xảy ra tranh chấp, nhiều người tin rằng chỉ cần đưa những dữ liệu này cho Tòa án là đủ để chứng minh sự thật.
Thực tế không đơn giản như vậy.
Không ít vụ án mà đương sự nắm trong tay những chứng cứ cực kỳ quan trọng nhưng cuối cùng vẫn thất bại vì không biết cách thu thập, bảo quản và hợp pháp hóa chứng cứ điện tử theo đúng quy định pháp luật.
Vậy làm thế nào để chứng cứ điện tử được Tòa án công nhận?
Chứng cứ điện tử là gì?
Theo Điều 94 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015: "Dữ liệu điện tử được thể hiện dưới dạng ký hiệu, chữ viết, chữ số, hình ảnh, âm thanh hoặc dạng tương tự." Điều này có nghĩa rằng các tài liệu sau đều có thể trở thành chứng cứ: Tin nhắn Zalo, Tin nhắn Messenger, Email, Tin nhắn SMS, Dữ liệu camera, Ghi âm cuộc gọi, Hình ảnh kỹ thuật số, Sao kê giao dịch ngân hàng điện tử, Dữ liệu từ máy chủ, website hoặc ứng dụng... Đây là loại chứng cứ ngày càng xuất hiện phổ biến trong các vụ án dân sự, kinh doanh thương mại, lao động, hôn nhân gia đình và đất đai.
Vì sao nhiều chứng cứ điện tử bị Tòa án bác bỏ?
Nguyên nhân lớn nhất nằm ở yếu tố xác thực. Tòa án không chỉ quan tâm nội dung chứng cứ nói gì mà còn phải xác định: Ai tạo ra dữ liệu? Dữ liệu có thật hay không? Có bị chỉnh sửa không? Có bị cắt ghép không? Có liên quan trực tiếp đến vụ án không?
Ví dụ: Ông A xuất trình ảnh chụp màn hình một cuộc trò chuyện Zalo. Bà B phủ nhận tài khoản đó là của mình. Ông A không xuất trình được điện thoại gốc, không chứng minh được số điện thoại đăng ký tài khoản. Trong trường hợp này, khả năng rất cao Tòa án sẽ không chấp nhận chứng cứ.
Pháp luật quy định thế nào về giá trị của dữ liệu điện tử?
Điều 95 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 quy định dữ liệu điện tử là một nguồn chứng cứ hợp pháp.
Khoản 3 Điều 14 Luật Giao dịch điện tử năm 2023 quy định: "Dữ liệu điện tử không bị phủ nhận giá trị pháp lý chỉ vì được thể hiện dưới dạng dữ liệu điện tử." Điều này thể hiện nguyên tắc rất quan trọng: Chứng cứ điện tử có giá trị pháp lý ngang với nhiều loại chứng cứ truyền thống nếu đáp ứng điều kiện luật định. Tuy nhiên, người sử dụng phải chứng minh được tính toàn vẹn và tính xác thực của dữ liệu.
Làm sao để hợp pháp hóa chứng cứ điện tử?
1. Giữ nguyên thiết bị gốc
Đây là nguyên tắc quan trọng nhất. Nhiều người khi phát sinh tranh chấp lại: Xóa dữ liệu, Đổi điện thoại, Khôi phục cài đặt gốc, Làm mất thiết bị... Hậu quả là không còn nguồn dữ liệu gốc để đối chiếu.Khi đó giá trị chứng minh của chứng cứ sẽ giảm đi đáng kể.
Nếu đang có tranh chấp, hãy giữ nguyên điện thoại, máy tính hoặc thiết bị lưu trữ chứa dữ liệu.
2. Sao lưu toàn bộ dữ liệu
Không nên chỉ lưu một vài đoạn có lợi cho mình. Tòa án thường đánh giá toàn bộ ngữ cảnh cuộc trao đổi.
Ví dụ: Nếu chỉ chụp một tin nhắn xác nhận nợ mà không lưu các tin nhắn trước và sau đó thì rất dễ bị cho rằng nội dung đã bị cắt ghép hoặc hiểu sai bản chất giao dịch.
Do đó nên: Sao lưu toàn bộ cuộc trò chuyện. Lưu file dữ liệu gốc. Lưu video quay màn hình.
3. Lập vi bằng khi cần thiết
Đây là biện pháp rất hiệu quả trong thực tiễn. Theo quy định của pháp luật về Thừa phát lại, các sự kiện, hành vi mà Thừa phát lại trực tiếp chứng kiến có thể được ghi nhận bằng vi bằng.
Ví dụ: Ghi nhận nội dung website. Ghi nhận nội dung Facebook. Ghi nhận nội dung Zalo. Ghi nhận Email. Ghi nhận các bài đăng trên mạng xã hội.
Vi bằng không thay thế chứng cứ nhưng là nguồn chứng cứ có giá trị rất lớn để chứng minh dữ liệu đã tồn tại tại một thời điểm nhất định.
4. Kết hợp với các chứng cứ khác
Sai lầm phổ biến nhất là chỉ dựa vào một chứng cứ điện tử. Trong thực tế, khả năng được Tòa án chấp nhận sẽ cao hơn nhiều nếu chứng cứ điện tử được đối chiếu với: Sao kê ngân hàng. Hợp đồng. Giấy biên nhận. Lời khai người làm chứng. Dữ liệu camera. Hồ sơ giao dịch.
Ví dụ: Tin nhắn Zalo xác nhận nhận tiền kết hợp với sao kê chuyển khoản thường tạo thành hệ thống chứng cứ rất mạnh trong các vụ tranh chấp vay tài sản.
5. Yêu cầu Tòa án hỗ trợ thu thập chứng cứ
Không phải lúc nào đương sự cũng có khả năng tự thu thập dữ liệu. Theo Điều 106 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, đương sự có quyền yêu cầu Tòa án hỗ trợ thu thập chứng cứ.
Ví dụ: Xác minh dữ liệu từ ngân hàng. Xác minh dữ liệu từ nhà mạng. Xác minh dữ liệu từ đơn vị cung cấp dịch vụ.
Đây là biện pháp rất quan trọng trong các vụ việc có yếu tố công nghệ.
Những loại chứng cứ điện tử thường giúp đương sự thắng kiện
Qua thực tiễn hành nghề luật sư, các loại chứng cứ điện tử thường được sử dụng hiệu quả gồm: (1) Tin nhắn Zalo (Đặc biệt trong các tranh chấp: Vay tài sản. Đặt cọc. Mua bán nhà đất. Hợp đồng dịch vụ...). (2) Email (Rất phổ biến trong các vụ án kinh doanh thương mại.). (3) Ghi âm (Thường được sử dụng để chứng minh việc thừa nhận nợ hoặc xác nhận giao dịch.) (4) Dữ liệu camera (Có giá trị cao trong việc xác định hành vi, thời gian, địa điểm xảy ra sự kiện). (5) Sao kê giao dịch ngân hàng (Là nguồn chứng cứ quan trọng để chứng minh việc giao nhận tiền).
Kết luận
Trong thời đại công nghệ số, chứng cứ điện tử đang trở thành "nhân chứng thầm lặng" trong rất nhiều vụ án.
Tuy nhiên, giá trị của chứng cứ điện tử không nằm ở việc bạn có dữ liệu hay không, mà nằm ở việc bạn có biết cách thu thập, bảo quản và hợp pháp hóa dữ liệu đó theo đúng quy định của pháp luật hay không.
Một tin nhắn Zalo, một email hoặc một đoạn ghi âm nếu được sử dụng đúng cách có thể giúp đương sự bảo vệ quyền lợi của mình trước Tòa án. Ngược lại, nếu xử lý sai, những chứng cứ tưởng chừng rất quan trọng có thể bị loại bỏ và không còn giá trị chứng minh.
Bởi vậy, ngay khi phát sinh tranh chấp, việc tham khảo ý kiến luật sư để xây dựng chiến lược thu thập và bảo vệ chứng cứ là điều hết sức cần thiết.
CÔNG TY LUẬT TNHH VŨ & ĐỒNG NGHIỆP – LUẬT SƯ NHA TRANG KHÁNH HÒA
📍 Trụ sở: 16 Mạc Đĩnh Chi, Nha Trang, Khánh Hòa
📧 Email: LawyerVuNhuHao@gmail.com
📞 Hotline (Zalo): 0914 086 292 – 039 336 8041
🌐 Website: https://luatsukhanhhoa.com/
👥 Cộng đồng Zalo miễn phí: https://zalo.me/g/lttnup938
Uy tín – Chuyên nghiệp – Hiệu quả